Pere Borrel, Uciekając krytyce
Pere Borrel, Uciekając krytyce

Młody mężczyzna wychyla się przez ramy obrazu z ewidentnym zamiarem ucieczki, ponieważ z przerażeniem patrzy w bok. Nikt go jednak nie goni, ani nie chce złapać. Byłoby to bezsensowne, bo zarówno ramy, jak i nasz uciekinier są namalowani.

Niektórzy malarze potrzebowali czegoś więcej niż tylko wiernego, mimetycznego odzwierciedlenia rzeczywistości na pejzażach czy portretach. Ostatnio pisałem kilka razy o twórcach reprezentujących op-art (Escher, Fangor), więc tym razem przyjrzę się temu oraz pokrewnym nurtom w sztuce. Poszukiwanie trójwymiarowości i złudzeń optycznych, tworzenie nietypowych doznań wzrokowych nie jest bowiem domeną ostatnich stuleci.

Zmyl oko

Andrea Mantegna, plafon w Camera degli Sposi
Andrea Mantegna, plafon w Camera degli Sposi

Andrea Mantegna mniej więcej w połowie XV w., czyli włoskiego quattrocenta, rozpoczął prace nad freskiem znajdującym się na suficie Camera degli Sposi, Palazzo Duccale w Mantui. Gdy dzieło zostało ukończone w 1475 roku, nikt zapewne nie spodziewał się takiego efektu. Stając pod sklepieniem i patrząc, w górę ma się wrażenie jakby sufit Pałacu Książęcego otwierał się ukazując błękitne niebo z chmurami i kilka postaci zerkających w dół jak do studni. Iluzja trójwymiarowości, głębi przestrzeni, nietypowa perspektywa oraz przenikanie się rzeczywistych elementów architektonicznych z tymi stworzonymi przez malarza to charakterystyczne cechy malarstwa iluzjonistycznego. Do malarzy iluzjonistów należeli także Leonardo da Vinci, Andrea Pozzo, Baldassare Peruzzi i wielu innych zwłaszcza w baroku, kiedy malarstwo iluzjonistyczne ze względu na swoją efektowność przeżywało okres rozkwitu. Dziś ewidentnym nawiązaniem do renesansowego i barokowego malarstwa ściennego są murale, do których chciałoby się wskoczyć.

Szczególnym rodzajem malarstwa iluzjonistycznego są dzieła utrzymane w stylu trompe l’oeil. Obrazy nazywane po francusku „zmyl oko” przedstawiały najczęściej martwą naturę skomponowaną w taki sposób, by na płaskim płótnie malarz mógł stworzyć iluzję obrazu w 3D. Wielu artystów nawet jeśli nie tworzyło w pełni iluzjonistycznych obrazów, to stosowało metodę trompe l’oeil, by zaakcentować detal. Z czasem artyści stosowali technikę iluzji do bardziej śmiałych prac takich jak wspominany na początku obraz Pere Borrella del Caso Uciekać krytyce z 1874.

Sztuka optyczna

Victor Vasarely
Victor Vasarely, Vega 201, 1968

Przełom XIX i XX wieku przyniósł światowej sztuce nowe nurty i style, w tym malarstwo abstrakcyjne pozbawione iluzji rzeczywistości. To jednak nie znaczy, że zaprzestano stosować iluzję trójwymiarowości. Tak powstała sztuka optyczna czyli op-art, w której figury geometryczne, spirale, a także barwy zostały dobrane tak, aby sprawiać wrażenie trzeciego wymiaru lub ruchu. Głównym przedstawicielem wizualizmu był Victor Vasarely. Artysta węgierskiego pochodzenia tworzył już w latach 30. obrazy, na których biało-czarne elementy tworzyły złudzenie ruchu, później w latach 60. Vasarely eksperymentował zestawiając mocno nasycone barwy i proste kształty, np. kolorowe kostki i kule z trójwymiarowymi wypukłościami. Wśród pozostałych ważnych twórców op-artu należy wymienić Carlosa Cruz-Dieza, Jesusa Rafaela Soto, Bridget Riley czy artystę polskiego pochodzenia – Eda Mieczkowskiego.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *