schylock i jessicaChoć kwestie tożsamościowe z pewnością były dominantą jego twórczości, łatwo wpaść w pułapkę interpretacji jego dzieł tylko przez ten właśnie pryzmat. To uproszczenie spowoduje że stracimy z oczu bogactwo treści innych obrazów. Treści nie byle jakiej.

Gottlieb a Szekspir

Obecny na wystawie obraz Shylock i Jessica to w rzeczywistości kopia sporządzona przez brata Maurycego – Marcina, również utalentowanego malarza. Oryginał, który przyniósł twórcy uznanie, powstał w 1876 r. Monachium i zaginął podczas II wojny światowej. Temat wyraźnie odstaje od innych dzieł obecnych na wystawie. Przedstawienie dwóch postaci z szekspirowskiego Kupca weneckiego kieruje naszą uwagę na kompletnie inne tory. Malarz uchwycił moment przekazania przez Shylocka, Żyda i lichwiarza, swojej córce Jessice, kluczy z przykazaniem:

Zarygluj drzwi, a gdy usłyszysz grajków
Walących w bębny, z przekrzywioną szyją
Dmących w piszczałki, nie podchodź do okien
I nie wystawiaj głowy na ulicę.
Po co się gapić na umalowane
Gęby bezmyślnych chrześcijan?”
(Akt 2, scena 5)

Tak pozornie niewinna scena po rozpracowaniu zyskuje w malarskim przedstawieniu głębię znaczeń. Dlaczego stary Żyd obejmuje córkę, jakby się z nią rozstawał na dłuższy czas, skoro wychodzi jedynie na proszoną kolację? Gottlieb wyprzedza w tym ujęciu wypadki dramatu, gdzie dopiero później ojciec dowiaduje się, iż jego jedyna i ukochana dziedziczka, uciekła zakochana w innowiercy, zabierając przy okazji znaczną część majątku.

Już pierwsze spojrzenie na obraz przynosi nam na myśl rozstanie. Mężczyzna cały w czerni, z kontrastującą białą brodą, czule przytula córkę, całując ją w czoło. Posępne oblicze sugeruje, że domyśla się biegu wypadków, co zgodnie z linią dramatu, nie może być prawdą. Jessica wzrok ma odwrócony, jakby już niecierpliwe oczekiwała momentu, kiedy wyrwie się z ramion ojca, by paść w ramiona jego chrześcijańskiego wroga. Ubrana w wystawną, wielobarwną suknię z woalką na głowie, w jednej ręce dzierży klucz, a drugą niemal odpycha starego Żyda. On wydaje się troskliwy, jej oblicze jest zimne, pozbawione jakiejkolwiek czułości. I tu role w stosunku do Kupca weneckiego są odwrócone.

W tekście Shylock jest przedstawiony niemal jednoznacznie negatywnie, jako nieustępliwy wróg w interesach i wierze, a jego córka to uosobienie młodzieńczej miłości, buntującej się przeciw niesprawiedliwemu i zawistnemu ojcu, odrzucającej wiarę przodków. Dlaczego Gottlieb zdecydował się na odwrócenie ról? Odpowiedzi na to pytanie możemy się jedynie domyślać.

Gottlieb a dramatyczne kobiety

Judyta z głową Holofernesa i Salome z głową św. Jana – dwa obrazy, dwa przedstawienia teoretycznie różnych historii, jednak ani tytuły, ani tematy, ani umiejscowienie niewielkich w rozmiarach dzieł na wystawie obok siebie nie są przypadkowe. Motyw tych śmiercionośnych kobiet pojawia się w malarstwie od bardzo dawna i był podejmowany niemal w każdej epoce przez takich mistrzów jak Botticelli, Caravaggio czy Klimt.

W przypadku Gottlieba to być może kolejne sięgnięcie do Starego Testamentu, jako niewyczerpanego źródła inspiracji, motywowane żydowskim pochodzeniem. Można jednak doszukać się bardziej intymnych pobudek. Te symbole kobiet fatalnych, przynoszących zgubę, ale jednocześnie zmysłowych, namiętnych i przyciągających, mogą mieć związek z odrzuceniem Gottlieba przez ukochaną Laurę Rosenfeld. To właśnie na jej twarz patrzymy stojąc przed Shylockiem i Jessicą. Malarz oświadczył się i został odrzucony, co jak nietrudno się domyślić, ciężko przecierpiał. Obrazy są być może pewną rekompensatą wewnętrznego bólu wrażliwego i przecież bardzo młodego mężczyzny. Ponadto kobiety, zbrodnia, miłość to tematy zawsze niezawodnie i malarsko atrakcyjne.

W ciągu 5 lat „kariery” artystycznej Maurycy Gottlieb zrobił niemało, by go zapamiętano. Można dać wyraz tej pamięci zaglądając na cmentarz żydowski przy ulicy Miodowej vis à vis Galerii Kazimierz (nieprzystające to sąsiedztwo), gdzie nietrudno znaleźć miejsce pochówku artysty.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *